Nguồn gốc của Quyền lực, Thịnh vượng & Nghèo khó

VÌ SAO CÁC QUỐC GIA THẤT BẠI
Daron Acemoglu & James A. Robinson
Nguyễn Quang A dịch

www.Sachvui.Com

LỜI KHEN NGỢI Vì sao các Quốc gia Thất bại
“Acemoglu và Robinson đã có một đóng góp quan trọng cho cuộc tranh luận về vì
sao các quốc gia nhìn giống nhau lại hết sức khác nhau đến vậy trong sự phát triển
kinh tế và chính trị của chúng. Thông qua một lượng lớn thí dụ lịch sử rộng, họ
cho thấy bằng cách nào những sự phát triển thể chế, đôi khi dựa trên hoàn cảnh
rất tình cờ, đã có những hệ quả to lớn. Tính mở của một xã hội, sự sẵn sàng của
nó để cho phép sự phá hủy sáng tạo, và pháp trị dường như là có tính quyết định
đối với sự phát triển kinh tế.”
Kenneth J. Arrow, giải Nobel Kinh tế, 1972.

-

“Các tác giả đã chứng minh một cách thuyết phục rằng các nước thoát khỏi nghèo
chỉ khi chúng có các thể chế kinh tế thích hợp, đặc biệt quyền sở hữu tư nhân và
cạnh tranh, Một cách độc đáo hơn, họ chứng tỏ các nước có nhiều khả năng hơn
để phát triển các thể chế đúng khi chúng có một hệ thống chính trị đa nguyên mở
với sự cạnh tranh cho chức vụ chính trị, một số lượng cử tri rộng rãi, và một sự
cởi mở cho các nhà lãnh đạo chính trị mới. Quan hệ mật thiết này giữa các thể chế
chính trị và kinh tế là tâm điểm của đóng góp lớn của họ, và đã dẫn đến một
nghiên cứu đầy sức sống về một trong những vấn đề cốt yếu trong kinh tế học và
kinh tế học chính trị.”

Sachvui.Com
Sachvui.Com

Gary S. Becker, giải Nobel Kinh tế, 1992.

-

“Cuốn sách quan trọng và sâu sắc này, được xếp chặt bằng những thí dụ lịch sử,
đưa ra lý lẽ ủng hộ rằng các thể chế chính trị bao gồm ủng hộ các thể chế kinh tế
bao gồm là chìa khóa cho sự thịnh vượng bền vững. Cuốn sách điểm lại bằng
cách nào một số chế độ tốt được đưa vào và sau đó có một vòng xoáy thiện, trong
khi các chế độ tồi vẫn ở trong một vòng xoáy luẩn quẩn. Đấy là phân tích quan
trọng không được quên.”
-

Peter Diamond, giải Nobel Kinh tế, 2010.

“Đối với những người nghĩ rằng số phận kinh tế của một quốc gia được định đoạt
bởi địa lý hay văn hóa, Daron Acemoglu và Jim Robinson có tin xấu. Chính là các

www.Sachvui.Com

thể chế do con người tạo ra, chứ không phải địa hình địa thế hay đức tin của cha
ông chúng ta, là cái quyết định liệu một quốc gia là giàu hay nghèo. Tổng hợp
một cách xuất sắc công trình của các nhà lý luận từ Adam Smith đến Douglass
North với nghiên cứu kinh nghiệm gần đây hơn của các sử gia kinh tế, Acemoglu
và Robinson đã tạo ra một cuốn sách hấp dẫn và rất dễ đọc.”
-

Niall Ferguson, tác giả của The Ascent of Money.

“Acemoglu và Robinson – hai chuyên gia hàng đầu thế giới về phát triển – tiết lộ
vì sao không phải địa lý, bệnh tật, hay văn hóa là cái giải thích vì sao một số quốc
gia giàu và một số nghèo, mà đúng hơn là vấn đề của các thể chế và chính trị.
Cuốn sách rất dễ tiếp cận này cung cấp sự thấu hiểu đáng hoan nghênh cho các
chuyên gia và các bạn đọc phổ thông như nhau.”
Francis Fukuyama, tác giả của The End of History và Last Man và
The Origins of Political Order

-

“Một cuốn sách xuất sắc và gây phấn khích – thế nhưng cũng là một lời kêu gọi
thức tỉnh gây lo lắng sâu sắc. Acemoglu và Robinson trình bày một lý thuyết đầy
thuyết phục về hầu như mọi thứ cần làm với sự phát triển kinh tế. Các nước trỗi
dậy và thăng tiến khi họ đặt các thể chế chính trị đúng ủng hộ tăng trưởng vào vị
trí, và thất bại – thường một cách ngoạn mục – khi các thể chế đó chai cứng lại
hay không thích nghi. Những người mạnh mẽ luôn luôn và ở mọi nơi đều tìm
cách chộp lấy sự kiểm soát hoàn toàn chính phủ, làm xói mòn sự tiến bộ xã hội
rộng lớn hơn vì sự tham lam của riêng họ. Chặn những người đó với nền dân chủ
hữu hiệu hoặc đứng nhìn quốc gia bạn thất bại.”

Sachvui.Com
Sachvui.Com

-

Simons Johnson, đồng tác giả của 13 Bankers và giáo sư tại MIT
Sloan.

“Hai nhà kinh tế học giỏi nhất và uyên bác nhất thế giới, hướng vào vấn đề khó
nhất của mọi vấn đề: vì sao một số quốc gia nghèo và số khác giàu? Được viết với
một sự hiểu biết sâu sắc về kinh tế học và lịch sử chính trị, đây có lẽ là tuyên bố
mạnh mẽ nhất từng được đưa ra cho đến nay rằng 'thể chế là quan trọng'. Một
cuốn sách khiêu khích, làm sáng tỏ, vậy mà hoàn toàn làm say đắm.”

www.Sachvui.Com

-

Joel Mokyr, giáo sư Robert H. Strotz về Nghệ thuật và Khoa học và
giáo sư Kinh tế học và Lịch sử, Northwestern University

“Trong [cuốn sách] dễ đọc một cách thú vị qua bốn trăm năm lịch sử một cách dễ
dàng này, hai người khổng lồ của khoa học xã hội đương đại đưa cho chúng ta
một thông điệp gây cảm hứng và quan trọng: chính tự do là cái khiến thế giới
giàu. Những kẻ bạo chúa ở mọi nơi hãy run sợ!”
Ian, Morris, Standford University, tác giả của Why the West Rules –
for Now

-

“Hãy tưởng tượng ngồi quanh một chiếc bàn lắng nghe Jared Diamond, Joseph
Schumpeter, và James Madison ngẫm nghĩ về hơn hai ngàn năm của lịch sử chính
trị và kinh tế. Hãy tưởng tượng rằng họ dệt các ý tưởng của họ vào một khung
khổ lý thuyết mạch lạc dựa trên việc hạn chế sự khai thác, khuyến khích sự phá
hủy sáng tạo, và tạo ra các thể chế chính trị mạnh chia sẻ quyền lực, và bạn bắt
đầu thấy đóng góp của cuốn sách xuất sắc và được viết một cách lôi cuốn này.”

Sachvui.Com
Sachvui.Com
-

Scott E. Page, University of Michigan và Santa Fe Institute.

“Trong cuốn sách có phạm vi hết sức rộng này, Acemoglu và Robinson hỏi một
câu hỏi đơn giản nhưng quan trọng, vì sao một số quốc gia trở nên giàu có và các
quốc gia khác vẫn nghèo? Câu trả lời của họ cũng đơn giản – bởi vì một số chính
thể phát triển các thể chế chính trị bao gồm hơn. Điểm đáng chú ý về cuốn sách
này là tính dứt khoát và tính sáng sủa của cách viết, sự tao nhã của lý lẽ, và sự
phong phú đặc biệt về chi tiết lịch sử. Cuốn sách này là cuốn phải đọc tại một thời
điểm khi các chính phủ khắp thế giới phương Tây phải tìm ra ý chí chính trị để
giải quyết khủng hoảng nợ có quy mô khác thường.”
-

Steven Pincus, giáo sư Bradford Durfee về Lịch sử và Nghiên cứu
Quốc tế và Vùng, Yale University

“Là chính trị, ngu ạ! Đó là lời giải thích đơn giản nhưng hấp dẫn của Acemoglu
và Robinson cho vì sao nhiều nước đến vậy không phát triển. Từ Chính thể
Chuyên chế của nhà Stuart đến trước chiến tranh miền Nam, từ Sierra Leone đến
Colombia, công trình có quyền uy này cho thấy giới ưu tú hùng mạnh gian lận các

www.Sachvui.Com

quy tắc như thế nào để làm lợi cho bản thân họ gây tổn hại cho nhiều người. Lên
kế hoạch chi tiết một tiến trình cẩn trọng giữa những người bi quan và những
người lạc quan, các tác giả đã chứng minh địa lý và lịch sử không phải là định
mệnh. Nhưng họ cũng chứng minh bằng tư liệu các ý tưởng và chính sách kinh tế
hợp lý thường đạt được ít đến thế nào khi thiếu sự thay đổi chính trị căn bản.”
-

Dani Rodrik, Kennedy School of Government, Havard University

“Đây không chỉ là một cuốn sách hấp dẫn và lý thú: nó là một cuốn sách thực sự
quan trọng. Nghiên cứu hết sức độc đáo mà các giáo sư Acemoglu và Robinson
đã tiến hành, và tiếp tục làm, về các lực lượng kinh tế, chính trị, và các lựa chọn
chính sách tiến triển cùng nhau như thế nào, và các thể chế tác động ra sao đến sự
tiến triển đó, là thiết yếu để hiểu thành công và thất bại của các xã hội và các quốc
gia. Và ở đây, trong cuốn sách này, những hiểu biết sâu sắc này đến dưới dạng rất
dễ tiếp cận, quả thực rất lôi cuốn. Những người cầm cuốn sách này lên và bắt đầu
đọc sẽ gặp rắc rối đặt nó xuống.”
-

Michael Spence, giải Nobel Kinh tế, 2001

Sachvui.Com
Sachvui.Com

“Cuốn sách hấp dẫn và dễ đọc này tập trung vào sự đồng tiến hóa phức tạp của
các thể chế chính trị và kinh tế, trong các hướng tốt và xấu. Nó tìm thấy một sự
cân đối tế nhị giữa logic của ứng xử chính trị và ứng xử kinh tế và những sự
chuyển hướng được tạo ra bởi các sự kiện lịch sử bất ngờ, lớn và nhỏ, tại các
'critical juncture – bước ngoặt'. Acemoglu và Robinson cung cấp một dải rất rộng
các thí dụ lịch sử để chứng tỏ những sự dịch chuyển như vậy có thể nghiêng ra
sao theo hướng các thể chế thuận lợi, đổi mới tiến bộ, và thành công kinh tế hoặc
theo hướng các thể chế đàn áp và cuối cùng suy tàn hay trì trệ. Bằng cách nào đó
họ có thể gây ra cả sự kích thích lẫn sự suy ngẫm.”
-

Robert Solow, giải Nobel Kinh tế, 1987

www.Sachvui.Com

Why
Nations Fail
THE ORIGINS OF POWER,
PROSPERITY, AND POVERTY

Daron Acemoglu and

Sachvui.Com
Sachvui.Com
Jemes A. Robinson

Crown Publishers ● New York

www.Sachvui.Com

Vì sao
Các Quốc gia
Thất bại
NGUỒN GỐC CỦA QUYỀN LỰC,

Sachvui.Com
Sachvui.Com
THỊNH VƯỢNG, VÀ NGHÈO KHÓ

Daron Acemoglu và
Jemes A. Robinson

Nguyễn Quang A dịch

www.Sachvui.Com

For Arda and Asu - DA

Para María Angélica, mi vida y mi Alma - JR

Sachvui.Com
Sachvui.Com

www.Sachvui.Com

MỤC LỤC
Lời giới thiệu ● xiii
LỜI NÓI ĐẦU ● 1
Vì sao những người Ai Cập tràn đầy Quảng trường Tahrir để hạ bệ Hosni
Mubarak và nó có ý nghĩa gì cho sự hiểu biết của chúng ta vể các nguyên nhân
của sự thịnh vượng và nghèo khó.
1.
GẦN THẾ MÀ VẪN RẤT KHÁC NHAU ● 7
Nogales, Arizona, và Nogales, Sonora, là các thị trấn có cùng dân chúng, văn
hóa, và địa lý. Vì sao một thị trấn giàu còn thị trấn kia nghèo?
2.
CÁC LÝ THUYẾT KHÔNG HOẠT ĐỘNG ● 45
Các nước nghèo không phải bởi vì địa lý, văn hóa của chúng, hay bởi vì các nhà
lãnh đạo của chúng không biết các chính sách nào sẽ làm cho các công dân của
họ giàu.

Sachvui.Com
Sachvui.Com
3.

TẠO RA SỰ THỊNH VƯỢNG VÀ NGHÈO KHÓ ● 70
Sự thịnh vượng và nghèo khó được xác định như thế nào bởi các khuyến khích do
các thể chế tạo ra, và bằng cách nào chính trị xác định các thể chế nào mà một
quốc gia có
4.
NHỮNG KHÁC BIỆT NHỎ VÀ CÁC BƯỚC NGOẶT: SỨC NẶNG CỦA
LỊCH SỬ ● 96
Các thể chế thay đổi thế nào thông qua xung đột chính trị và quá khứ định hình
hiện tại ra sao

www.Sachvui.Com

5.
“TÔI ĐÃ THẤY TƯƠNG LAI, VÀ NÓ HOẠT ĐỘNG”: TĂNG TRƯỞNG
DƯỚI CÁC THỂ CHẾ KHAI THÁC ● 124
Stalin, Vua Shyaam, Cách mạng Đồ đá mới, và các thành quốc Maya tất cả có gì
chung và bằng cách nào điều này giải thích vì sao sự tăng trưởng hiện thời của
Trung Quốc không thể kéo dài
6.
TRÔI DẠT XA NHAU ● 152
Các thể chế tiến hóa thế nào theo thời gian, thường trôi dạt chậm chạp xa khỏi
nhau
7.
ĐIỂM NGOẶT ● 182
Một cuộc cách mạng chính trị năm 1688 đã làm thay đổi các thể chế ở nước Anh
và đã dẫn đến Cách mạng Công nghiệp như thế nào

Sachvui.Com
Sachvui.Com
8.

KHÔNG TRÊN LÃNH THỔ CỦA CHÚNG TÔI: CÁC RÀO CẢN ĐỐI VỚI
PHÁT TRIỂN ● 213
Vì sao những kẻ có thế lực chính trị ở nhiều quốc gia đã chống Cách mạng Công
nghiệp
Các ảnh được chèn
9.
SỰ PHÁT TRIỂN ĐẢO NGƯỢC ● 245
Chủ nghĩa thuộc địa Âu châu đã bần cùng hóa các phần lớn của thế giới thế nào
10.
SỰ TRUYỀN BÁ THỊNH VƯỢNG ● 274
Một số phần của thế giới đã đi các con đường khác con đường Anh như thế nào
đến sự thịnh vượng

www.Sachvui.Com

11.
VÒNG THIỆN ● 302
Các thể chế thúc đẩy thịnh vượng tạo ra các vòng phản hồi dương như thế nào để
ngăn chặn các nỗ lực của giới chóp bu (elite) nhằm làm xói mòn chúng
12.
VÒNG LUẨN QUẨN ● 335
Bằng cách nào các thể chế gây nghèo khó tạo ra các vòng phản hồi âm và tiếp
tục tồn tại
13.
VÌ SAO CÁC QUỐC GIA THẤT BẠI NGÀY NAY ● 368
Thể chế, thể chế, thể chế
14.

Sachvui.Com
Sachvui.Com
PHÁ VỠ KHUÔN ĐÚC ● 404

Một và nước đã thay đổi quỹ đạo kinh tế của họ bằng thay đổi các thể chế của họ
ra sao
15.
HIỂU SỰ THỊNH VƯỢNG VÀ NGHÈO KHÓ ● 428
Thế giới đã có thể khác thế nào và bằng cách nào sự hiểu điều này có thể giải
thích vì sao hầu hết các nỗ lực chống nghèo đã thất bại
LỜI CẢM ƠN ● 463
TIỂU LUẬN VÀ CÁC NGUỒN THƯ MỤC ● 465
TÀI LIỆU THAM KHẢO ● 485
CHỈ MỤC ● 507

www.Sachvui.Com

LỜI GIỚI THIỆU
Bạn đọc cầm trên tay cuốn thứ hai mươi ba* của tủ sách SOS2, cuốn Vì sao các
Quốc gia Thất bại của hai nhà khoa học Daron Acemoglu (giáo sư kinh tế học,
MIT) và James A. Robinson (giáo sư Quản lý nhà nước, Đại học Havard) vừa
xuất bản ở Mỹ đầu năm 2012. Tiêu đề phụ của cuốn sách là, nguồn gốc của quyền
lực, sự thịnh vượng, và nghèo khó. Cuốn sách tìm câu trả lời cho câu một hỏi đơn
giản nhưng đã làm cho nhiều học giả đau đầu trong nhiều thế kỷ qua: vì sao một
số quốc gia giàu và nhiều quốc gia nghèo?
* Các quyển trước gồm:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.

J. Kornai: Con đường dẫn tới nền kinh tế thị trường, Hội Tin học Việt Nam 2001, Nhà Xuất bản Văn hoá Thông
tin (NXB VHTT) 2002; Con đường dẫn tới nền kinh tế tự do (NXB Tri thức. 2007)
J. Kornai: Hệ thống Xã hội chủ nghĩa, NXB Văn hoá Thông tin 2002

Sachvui.Com
Sachvui.Com

J. Kornai- K. Eggleston: Chăm sóc sức khoẻ cộng đồng, NXB VHTT 2002
G. Soros: Giả kim thuật tài chính

H. de Soto: Sự bí ẩn của tư bản, NXB Chính trị Quốc gia, 2006 [Sự bí ẩn của Vốn]
J. E. Stiglitz: Chủ nghĩa xã hội đi về đâu?
F.A. Hayek: Con đường dẫn tới chế độ nông nô
G. Soros: Xã hội Mở
K. Popper: Sự Khốn cùng của Chủ nghĩa lịch sử
K. Popper: Xã hội mở và những kẻ thù của nó, I, Plato
K. Popper: Xã hội mở và những kẻ thù của nó, II, Hegel và Marx
Thomas S. Kuhn: Cấu trúc của các cuộc Cách mạng Khoa học
Thomas L. Friedman: Thế giới phẳng, Nhà xuất bản Trẻ, 2006

Một năm Hội nghị Diên Hồng Hungary do Nguyễn Quang A tuyển, dịch, biên soạn
Kornai János: Bằng Sức mạnh Tư duy, tiểu sử tự thuật đặc biệt, NXB Thanh Hóa, 2008
Kornai János: Lịch sử và những bài học, NXB Tri thức, 2007
Peter Drucker: Xã hội tri thức, Quản lý, Kinh doanh, Xã hội và Nhà nước, tập tiểu luận
Murray Rothabrd: Luân lý của tự do
Amartya Sen: Tư tưởng về công bằng, sắp xuất bản
Kornai János: Chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa tư bản, dân chủ và thay đổi hệ thống, sắp xuất bản
Kornai János: Các ý tưởng về chủ nghĩa tư bản, NXB Thời Đại, 2012.
Robert Kagan: Thế giới mà Mỹ tạo ra, 2012

xiii

www.Sachvui.Com
xiv ● LỜI GIỚI THIỆU

Đã có nhiều lý thuyết (giả thuyết) tìm cách giải đáp cho câu hỏi này hay giải
thích hiện tượng bất bình đẳng thế giới nhức nhối đó. Có các giả thuyết về địa lý,
văn hóa, sự thiếu hiểu biết của các nhà lãnh đạo quốc gia, nhưng các lý thuyết này
đều không trả lời được một cách thỏa đáng cho câu hỏi đơn giản nêu trên.
Acemoglu và Robinson đưa ra giả thuyết về các thể chế chính trị là cái quyết
định chứ không phải địa lý, văn hóa, hay sự thiếu hiểu biết.
Lập luận đại thể như sau: một quốc gia giàu nếu phần lớn công dân của nó
tham gia vào các hoạt động kinh tế, tạo ra nhiều của cải một cách hiệu quả, luôn
tìm cách mới để thực hiện các nhiệm vụ (cũ và mới) sao cho hiệu quả hơn.
Nhưng cái gì khiến các tác nhân kinh tế (cá nhân, hộ gia đình, các công ty) làm
như vậy? Đó là các khuyến khích (incentive). Không có các khuyến khích, không
có động cơ người ta không tích cực làm việc; các phản khuyến khích thậm chí còn

Sachvui.Com
Sachvui.Com

gây ra tác hại. Nghiên cứu các khuyến khích là một trong những nội dung chính
của kinh tế học (và khoa học xã hội nói chung khi khuyến khích được hiểu theo
nghĩa rộng không chỉ là khuyến khích kinh tế).

Song cái gì định hình các khuyến khích? Đó là các thể chế kinh tế. Các thể chế
kinh tế là các quy tắc ảnh hưởng đến nền kinh tế hoạt động thế nào và đến các
khuyến khích thúc đẩy người dân ra sao. Các tác giả phân ra hai loại thể chế kinh
tế: thể chế kinh tế bao gồm (inclusive economic institution) và các thể chế kinh tế
khai thác (extractive economic institution).
Các thể chế kinh tế bao gồm bảo đảm: các quyền tài sản an toàn; luật pháp và
trật tự; các thị trường và sự ủng hộ của nhà nước đối với các thị trường (qua các
dịch vụ công và các quy định); dễ tham gia hoạt động kinh tế; tôn trọng các hợp
đồng; đa số nhân dân được tiếp cận đến giáo dục và đào tạo và các cơ hội.
Ngược lại thì các thể chế kinh tế là khai thác: thiếu luật pháp và trật tự; các

www.Sachvui.Com
LỜI GIỚI THIỆU ● xv

quyền tài sản không an toàn; các rào cản tham gia và các quy chế cản trở hoạt
động của các thị trường và tạo ra sân chơi không bằng phẳng.
Cuối cùng, các thể chế kinh tế hình thành trên cơ sở nào? Các thể chế chính trị
định hình các thể chế kinh tế. Các tác giả phân biệt hai loại thể chế chính trị: bao
gồm và khai thác.
Các thể chế chính trị bao gồm bảo đảm: điều kiện cho sự tham gia rộng rãi của
các công dân – chủ nghĩa đa nguyên – đặt ra các ràng buộc và kiểm soát đối với
các chính trị gia; nền pháp trị; nhà nước tập trung ở mức đủ để thực thi luật pháp
và trật tự (nhưng không quá tập trung để biến thành chính thể chuyên chế).
Ngược lại, các thể chế chính trị mang tính khai thác: tập trung quyền lực chính
trị vào tay một số ít người; không có các ràng buộc lên các chính trị gia hay kiểm
soát và cân bằng hay thiếu nền pháp trị.

Sachvui.Com
Sachvui.Com

Các thể chế kinh tế bao gồm thúc đẩy tăng trưởng thông qua: khuyến khích
đầu tư; tận dụng sức mạnh thị trường trong phân bổ nguồn lực, sự tham gia của
các hãng hiệu quả hơn, có khả năng tài trợ vốn cho kinh doanh khởi nghiệp; tạo
điều kiện cho sự tham gia rộng rãi thông qua tạo cơ hội bình đẳng, để các công
dân có cơ hội giáo dục và đào tạo; và quan trọng nhất khuyến khích đầu tư vào
công nghệ mới và chấp nhận sự phá hủy sáng tạo. Như thế, các thể chế bao gồm
tạo ra các khuyến khích để các tác nhân kinh tế hoạt động hiệu quả và kết quả là
tạo ra tăng trưởng bền vững, và như thế thường dẫn các quốc gia đến giàu có.
Tăng trưởng, tuy vậy luôn luôn kéo theo những kẻ thắng và những người thua.
Những kẻ thắng thường ủng hộ, song những người thua thường chống đối. Những
người thua về kinh tế và nhất là những người thua (hay có khả năng bị thua) về
mặt chính trị thường ngăn cản quyết liệt. Và đấy chính là logic của các thể chế
khai thác: những người có quyền thế sợ sự mất quyền lực, sợ sự phá hủy sáng tạo,

www.Sachvui.Com
xvi ● LỜI GIỚI THIỆU

sợ bị trở thành kẻ thua, nên tìm cách cản trợ thay đổi, cố duy trì các thể chế khai
thác, ưu tiên giữ ổn định chính trị, giữ hiện trạng có lợi cho họ.
Tuy vậy, dưới các thể chế khai thác cũng có thể có tăng trưởng. Đầu tiên, có
tăng trưởng thì mới có của cải để khai thác. Tăng trưởng dưới các thể chế khai
thác chủ yếu diễn ra theo hai kiểu: chuyển nguồn lực từ khu vực năng suất thấp
(thí dụ nông nghiệp) sang khu vực có năng suất cao hơn (công nghiệp hay dịch
vụ, chẳng hạn); giới chóp bu có thể tự tin để tạo ra các yếu tố bao gồm trong các
thể chế kinh tế trong khi vẫn giữ các thể chế chính trị khai thác.
Các thể chế kinh tế khai thác có thể tạo ra tăng trưởng, nhưng không bền vững
trong dài hạn và thường không tạo ra tăng trưởng và vì thế dẫn đến nghèo khó.
Có ái lực mạnh (hay sự đồng vận) giữa các thể chế chính trị bao gồm và các
thể chế kinh tế bao gồm; cũng vậy đối với các thể chế khai thác; chúng tăng

Sachvui.Com
Sachvui.Com

cường lẫn nhau và tạo ra trạng thái ổn định tương đối. Sự kết hợp của các thể chế
chính trị khai thác với các thể chế kinh tế bao gồm có thể tạo ra tăng trưởng,
nhưng cuối cùng sẽ quay về hai trạng thái ổn định hơn: hoặc các thể chế chính trị
chuyển thành các thể chế bao gồm và quốc gia phát triển mạnh, hay các thể chế
kinh tế bao gồm bị thay thế bằng các thể chế khai thác. Tương tự, trạng thái các
thể chế chính trị bao gồm kết hợp với các thể chế kinh tế khai thác cũng là trạng
thái bất ổn định: các lực lượng chính trị sẽ buộc các thể chế kinh tế trở nên bao
gồm, hoặc bản thân các thể chế chính trị bị biến thành khai thác.
Có thể phát triển một loại số đo tổng hợp, theo kiểu như chỉ số HDI chẳng hạn,
cho các thể chế chính trị và kinh tế. Có thể gán, chẳng hạn chỉ số - 1 cho tập các
thể chế tuyệt đối khai thác, và +1 cho tập các thể chế tuyệt đối bao gồm. Khi đó
số đo của các thể chế chính trị của một quốc gia có thể có giá trị từ (-1) đến (+1)
và có thể được biểu diễn như một điểm nào đó giữa (-1 và + 1), thí dụ trên trục

www.Sachvui.Com
LỜI GIỚI THIỆU ● xvii

tung (y). Tương tự số đo của tập các thể chế kinh tế cũng lấy giá trị từ -1 đến +1
và có thể biểu diễn thí dụ trên trục hoành (x) [ở sơ đồ dưới đây trục x chạy từ phải
qua trái hơi ngược với bình thường một chút].

Như thế ta có bốn ô trên mặt phẳng x-y: ô 1 trên cùng bên phải, ô 2 dưới cùng
bên phải; ô 3 dưới bên trái; và ô 4 trên cùng bên trái.
Tại mỗi thời điểm, mỗi quốc gia có một vị trí ở một trong bốn ô này, và theo

Sachvui.Com
Sachvui.Com

thời gian vị trí có thể dịch chuyển trong từng ô, hay chuyển từ ô này sang ô kia.
Sự dịch chuyển này vẽ lên một quỹ đạo thể chế, và lịch sử thể chế đóng vai trò hết
sức quan trọng trong lý thuyết của hai tác giả này.
Rất nhiều quốc gia nằm ở ô 2 và họ thường nghèo và vị trí càng gần góc dưới
bên phải (-1,-1) thì càng nghèo; có một số quốc gia ở ô 4 và họ thường giàu, các
quốc gia có vị trí càng gần góc trên cùng bên trái (+1,+1) thì càng giàu.
Hai ô 2 và 4 tương đối ổn định. Ô 2 gắn với vòng luẩn quẩn. Ô 4 gắn với vòng
thiện, và sự ổn định tại đây cũng chỉ tương đối, nếu không giữ gìn vẫn có thể thụt
lùi, như trường hợp Venice. Các ô 1 và 3 không ổn định theo nghĩa các quốc gia
nằm ở các ô này sớm muộn (tính bằng hàng chục năm) sẽ chuyển về ô 2 hay ô 4.
Phần cốt lõi thứ hai của lý thuyết là động học của sự thay đổi thể chế. Các tác
giả nhấn mạnh đến tầm quan trọng của: các xung đột (conflict) luôn xảy ra trong

www.Sachvui.Com
xviii ● LỜI GIỚI THIỆU

xã hội; sự trôi dạt thể chế (institutional drift), các thể chế ban đầu như nhau theo
thời gian sẽ trôi dạt xa nhau; và tạo ra những sự khác biệt nhỏ về thể chế nhưng
các khác biệt nhỏ lại có thể quan trọng trong các bước ngoặt; các bước ngoặt
(critical juncture) là bất cứ sự kiện lớn nào ảnh hưởng đến xã hội như tai họa thiên
nhiên, dịch bệnh, khám phá mới, hay các cuộc cách mạng, hay cái chết của một
nhân vật quan trọng; và sự tùy thuộc ngẫu nhiên (contingency). Các xung đột dẫn
đến sự trôi dạt thể chế, tại các bước ngoặt do những khác biệt nhỏ và sự tùy thuộc
ngẫu nhiên chúng rẽ nhánh theo những con đường rất khác nhau và tạo ra sự phân
kỳ thể chế.
Lý thuyết về thay đổi thể chế cũng như sự đồng vận của các thể chế (chính trị
và kinh tế) bao gồm và sự đồng vận của các thể chế khai thác là các công cụ hùng
mạnh mà các tác giả dùng để tìm câu trả lời cho câu hỏi đơn giản và hết sức cơ
bản mà cuốn sách đặt ra: vì sao có một số quốc gia giàu và nhiều quốc gia nghèo,

Sachvui.Com
Sachvui.Com

vì sao các phương pháp xóa nghèo hiện hành thường thất bại.

Các tác giả đưa bạn đọc chu du khắp thế giới, từ châu Mỹ, Hoa Kỳ, đến châu
Âu, châu Phi, châu Á, châu Đại Dương để tìm hiểu vì sao ở nơi nào đó lại nghèo
hay giàu, các lực lượng chính trị và kinh tế tương tác với nhau ra sao và gây ra
những thay đổi thể chế như thế nào và đưa ra cách giải thích thuyết phục cho các
hiện tượng đó, giúp bạn đọc hiểu trên cơ sở của khung khổ lý thuyết này.
Tầm phủ thời gian của cuốn sách cũng thật ấn tượng, từ cách mạng đồ đá mới
đến 2011, nhưng chi tiết hơn là khoảng một ngàn năm và nhất là từ 1800 đến nay.
Một lý thuyết khoa học luôn là các giả thuyết và giá trị của một lý thuyết chỉ
nằm trong sức mạnh giải thích (và tiên đoán, nhưng trong các khoa học xã hội khó
có thể nói về khả năng tiên đoán) của nó.
Muốn cho quốc gia không thất bại và giàu có thì phải tìm mọi cách để xây

www.Sachvui.Com
LỜI GIỚI THIỆU ● xix

dựng các thể chế chính trị bao gồm. Các tác giả nhấn mạnh không có công thức
sẵn có cho việc này. Tuy vậy có nhiều việc có thể tạo thuận lợi, có thể thúc đẩy
cho việc hình thành các thể chế chính trị như vậy. Trao quyền (empowerment) cho
nhân dân, hay cho các mảng rộng của xã hội là hết sức quan trọng để cho một quá
trình như vậy có thể hình thành hay mang lại kết quả. Xây dựng nền pháp trị thực
sự, với những ràng buộc lên các chính trị gia, buộc họ phải có trách nhiệm giải
trình và khó lạm dụng quyền lực. Người dân biết quyền của mình và đòi một cách
tích cực các quyền hiến định đó và tham gia vào các tổ chức chính trị. Cần một
nền báo chí tự do và quyền tự do ngôn luận. Và như thế cần có một xã hội dân sự
lành mạnh và sự tham dự tích cực của các công dân. Đấy là cách làm giàu bền
vững nhất không chỉ cho chính mình mà cho cả con cháu nhiều đời sau.
Cuốn sách được viết rất sáng sủa và hết sức dung dị, không đòi hỏi quá nhiều
kiến thức kinh tế học từ bạn đọc. Theo tôi đây là một công trình rất có giá trị và

Sachvui.Com
Sachvui.Com

chắc chắn sẽ có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển nói chung và của sự phát triển
kinh tế học nói riêng.

Tôi nghĩ đối tượng bạn đọc của cuốn sách này sẽ rất rộng, từ các nhà kinh tế
học, các nhà khoa học xã hội, các nhà hoạch định chính sách, các chính trị gia,
các nhà báo, sinh viên, học sinh thuộc tất cả các ngành (chứ không chỉ các ngành
xã hội) và bất cứ ai quan tâm khác đều nên đọc cuốn sách này. Và họ sẽ không phí
công vì nó giúp chúng ta hiểu thế giới, hiểu chính mình và tự rút ra các bài học
cho hành động thực tiễn.
Cảm ơn các ông Nguyễn Anh Tuấn và Vũ Văn Lê đã tặng sách. Tôi đã hết sức
cố gắng để truyền tải chính xác nội dung nhưng do hiểu biết hạn chế nên bản dịch
chắc chắn còn nhiều thiếu sót mong được bạn đọc góp ý và lượng thứ.
Hà Nội, 4- 6-2012
Nguyễn Quang A

www.Sachvui.Com

LỜI NÓI ĐẦU

C

uốn sách này là về những khác biệt khổng lồ về thu nhập và mức sống mà
tách biệt các nước giàu trên thế giới, như Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, và
Đức, khỏi các nước nghèo, như các nước ở châu Phi hạ-Sahara, Trung Mỹ và
Nam Á.
Khi chúng tôi viết lời nói đầu này, Bắc Phi và Trung Đông rung chuyển bởi
“Mùa xuân Arab” khởi đầu bằng cái được gọi là Cách mạng Hoa Nhài, mà ban
đầu được châm ngòi bởi việc làm công chúng phẫn uất vì sự tự thiêu của một
người bán hàng rong, Mohamed Bouazizi, ngày 17-12-2010. Ngày 14-1-2011,
Tổng thống Zine El Abidine Ben Ali, người đã cai trị Tunesia từ 1987, đã từ chức,
nhưng nhiệt tình cách mạng chống lại sự cai trị của giới ưu tú (elite) có đặc quyền
ở Tunesia còn xa mới giảm bớt đi, đã trở nên mạnh hơn và đã lan ra phần còn lại
của Trung Đông. Hosni Mubarak, người đã cai trị Ai Cập với một bàn tay siết
chặt gần ba mươi năm, đã bị hất cẳng vào ngày 11-1-2011. Số phận của các chế
độ ở Bahrain, Lybia, Syria và Yemen chưa được rõ khi chúng tôi hoàn tất lời nói
đầu này.

Sachvui.Com
Sachvui.Com

Gốc rễ của sự bất mãn tại các nước này là ở sự nghèo khó của chúng. Một
người Ai Cập trung bình có mức thu nhập bằng khoảng 12 phần trăm của mức thu
nhập của công dân Mỹ trung bình, và có thể kỳ vọng để sống ngắn hơn mười
năm; 20 phần trăm dân số sống trong cảnh cực kỳ nghèo. Tuy những khác biệt
này là đáng kể, chúng thực ra là khá nhỏ so với những sự khác biệt giữa Hoa Kỳ
và các nước nghèo nhất trên thế giới, như Bắc Triều Tiên, Sierra Leone, và
Zimbabwe, nơi hơn một nửa dân số sống trong nghèo khó.
Vì sao Ai Cập nghèo hơn Hoa Kỳ nhiều đến vậy? Những ràng buộc nào kéo
những người Ai Cập khỏi việc trở nên phát đạt hơn? Sự nghèo của Ai Cập có là
bất biến, hay có thể được xóa bỏ? Cách tự nhiên để bắt đầu nghĩ về việc này là
nghe bản thân những người Ai Cập nói về các vấn đề họ đối mặt và vì sao họ lại
đứng lên chống chế độ Mubarak. Noha Hamed, một người hai mươi bốn tuổi, làm
việc tại một hãng quảng cáo ở Cairo, đã làm rõ quan điểm của mình khi cô biểu
tình tại Quảng trường Tahrir: “Chúng tôi đã chịu sự tham nhũng, sự áp bức, và

www.Sachvui.Com
2 ● VÌ SAO CÁC QUỐC GIA THẤT BẠI

nền giáo dục tồi. Chúng tôi sống giữa một hệ thống thối nát mà phải thay đổi”.
Một người khác trên quảng trường, Mosaab El Shami, hai mươi tuổi, sinh viên
dược, nhất trí: “Tôi hy vọng rằng vào cuối năm nay chúng tôi sẽ có một chính phủ
được bầu và rằng quyền tự do phổ quát được áp dụng và rằng chúng ta chấm dứt
nạn tham nhũng mà đã kiểm soát đất nước này”. Những người biểu tình ở Quảng
trường Tahrir đã nói cùng một tiếng nói về sự tham nhũng của chính phủ, sự bất
lực của nó để cung cấp các dịch vụ công, và sự thiếu bình đẳng cơ hội ở nước họ.
Họ đặc biệt than phiền về sự áp bức và sự thiếu các quyền chính trị. Như
Mohamed ElBaradei, nguyên giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế,
đã viết trên Twitter ngày 13-1-2011, “Tunesia: áp bức + thiếu công lý xã hội + từ
chối các kênh cho diễn biến hòa bình = một quả bom nổ chậm đang kêu tích tắc”.
Những người Ai Cập và Tunesia đều đã coi các vấn đề kinh tế của họ cơ bản là do
thiếu các quyền chính trị gây ra. Khi những người biểu tình bắt đầu diễn đạt các
đòi hỏi của họ một cách có hệ thống hơn, mười hai đòi hỏi đầu tiên được post lên
bởi Wael Khalil, một kỹ sự phần mềm và blogger người đã nổi lên như một trong
những nhà lãnh đạo của phong trào phản kháng Ai Cập, đã đều tập trung vào sự
thay đổi chính trị. Các vấn đề như tăng lương tối thiểu đã xuất hiện chỉ giữa các
đòi hỏi chuyển tiếp mà sẽ được thực hiện muộn hơn.

Sachvui.Com
Sachvui.Com

Đối với những người Ai Cập, những cái, mà đã néo giữ họ lại, bao gồm một
nhà nước không hiệu quả và thối nát và một xã hội nơi họ không thể sử dụng tài
năng, khát vọng và sự khéo léo của mình và sự giáo dục mà họ có thể có được.
Nhưng họ cũng nhận ra gốc rễ của các vấn đề này là có nguồn gốc chính trị. Tất
cả những cản trở kinh tế mà họ đối mặt bắt nguồn từ cách mà quyền lực chính trị
được sử dụng và bị độc chiếm bởi một elite hẹp. Đấy, họ hiểu, là cái đầu tiên phải
thay đổi.
Thế nhưng, khi tin điều này, những người biểu tình ở Quảng trường Tahrir đã
bất đồng sâu sắc với sự sáng suốt thông thường về chủ đề này. Khi lập luận, vì
sao một nước như Ai Cập lại nghèo, hầu hết các học giả và những người bình luận
nhấn mạnh các yếu tố hoàn toàn khác. Một số người nhấn mạnh sự nghèo của Ai
Cập chủ yếu là do địa lý của nó quyết định, do sự thực rằng đất nước này hầu như
là một sa mạc và thiếu lượng mưa đầy đủ, và rằng đất và khí hậu của nó không
cho phép một nền nông nghiệp sinh lợi. Những người khác thì chỉ ra các tính chất
văn hóa của những người Ai Cập mà được cho là không thuận cho sự phát triển

www.Sachvui.Com
LỜI NÓI ĐẦU ● 3

và thịnh vượng kinh tế. Họ cho rằng những người Ai Cập thiếu đúng loại phong
cách làm việc và các đặc điểm văn hóa mà đã cho phép các dân tộc khác phát đạt,
và thay vào đó đã chấp nhận các niềm tin Islamic không phù hợp với thành công
kinh tế. Một cách tiếp cận thứ ba, cách chiếm ưu thế giữa các nhà kinh tế học và
các chuyên gia chính sách, lại dựa vào ý niệm rằng các nhà cai trị của Ai Cập đơn
giản đã không biết cái gì cần để làm cho đất nước họ phồn thịnh, và đã đi theo các
chính sách, các chiến lược sai trong quá khứ. Nếu giá như các nhà cai trị này nhận
được lời khuyên đúng từ các cố vấn thích hợp, cách tư duy này tiếp tục, thì sẽ có
sự thịnh vượng. Đối với các học giả và ch...