https://thuviensach.vn

  
 

ĐAGHEXTAN CỦA TÔI
Мой Дагестан

  
Tác giả: Raxun Gamzatốp
(Расул Гамзатов - 1923-2003) 
  Dịch giả: Phan Hồng Giang
(Phần văn xuôi); Bằng Việt (Phần thơ)
  Người biên tập: Bùi Văn Hòa
  Họa sĩ: Enkônina N. M.
  Nhà xuất bản Cầu vồng - Mátxcơva1984
  In theo bản dịch của nhà xuất bản Tác phẩm mới - Hà Nội
  Khổ 12 x 17cm
  Tập 1: 343 trang
  Tập 2: 288 trang
  Scan: Thích Là Bụp - otofun.net

https://thuviensach.vn

  Đánh máy: Thích Là Bụp; Ongrungf; lurang
  Ebook: Thích Là Bụp
  

MỤC LỤC

  
TẬP I
  
Lời nói đầu
  Thế vào lời bạt. Về lời bạt nói chung
  Cuốn sách này đã ra đời thế nào và nó đã được viết ở đâu
  Về ý nghĩa của cuốn sách này và tên gọi của nó
  Về hình thức cuốn sách này. Viết nó như thế nào
  Ngôn ngữ
  Đề tài
  Thể loại
  Bút pháp
  Ngôi nhà cuốn sách này - cốt truyện
  Tài năng
  Làm việc
  Sự thật. Lòng dũng cảm
  Phân vân
  
TẬP II
  
Cha và mẹ. Lửa và nước
  Ngôi nhà
  Ba báu vật của người Đaghextan
  Con người

https://thuviensach.vn

  Nhân dân
  Tiếng nói
  Bài ca
  Cuốn sách
  

LỜI NÓI ĐẦU

  
Nói về Raxun Gamzatốp có nghĩa là nói về Đaghextan, xứ sở trên vùng
núi Kapkazơ, nơi có 36 dân tộc đang chung sống, trong đó có dân tộc Avar.
Raxun Gamzatốp là người Avar. Thêm nữa: nói về Raxun Gamzatốp có
nghĩa là nói về thơ ca, nói tới những trang ghi thêm vào thơ ca của Raxun
Gamzatốp, một trong những nhà thơ Đaghextan nổi tiếng nhất, tác giả của
hàng chục cuốn thơ, trong đó có "Thơ bát cú" Gamzatốp rất xuât sắc, vì nó
là sự tái tạo thể thơ cổ vốn có sức quyến rũ tâm hồn và nhạc cảm. Nói về
Raxun Gamzatốp cũng tức là nói tới Gamzát Xađax, người đã làm rất nhiều
cho việc giữ gìn và phát triển nền văn hóa dân gian của dân tộc Avar. Có lẽ
chúng ta sẽ bắt đầu từ đó. Nếu như lướt qua cuốn Từ điển Bách khoa Liên
Xô chúng ta sẽ đọc được những dòng: "Xađax Gamzát (1877 - 1951) nhà
thơ Xô Viết người Avar, nhà thơ nhân dân của Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa
Xô Viết Đaghextan (1934). Ông là cha của Raxun Gamzatốp..." Vâng, rõ
ràng điều đó có
nhiều ý nghĩa - ra đời trong gia đình một nhà thơ lớn, người
đã đi vào lịch sử phát triển tinh thần của dân tộc mình. Điều đó cũng buộc
Raxun phải nghĩ tới nhiều thứ. Và vấn đề không chỉ ở chỗ Raxun là con trai
của Gamzát, viết văn từ rất sớm, năm 14 tuổi đã được in. Cần phải tìm cho
ra con đường của mình, cũng như bản thân mình trong nghệ thuật; thế mà
điều này lại rất không đơn giản, khi bên cạnh anh là một tài năng lớn, khi
tên tuổi cha anh đầy ý nghĩa đối với dân tộc anh vừa soi sáng cho anh vừa
động viên anh. Raxun đã lớn lên trên chiếc cây gia tộc mình như là một
nhánh vững chãi, đáng tin, đẹp đẽ, một nhánh cây đã đâm hoa kết trái làm
sống lại dòng nhựa của rễ cây bền vững lâu đời. Hôm nay đây Raxun
Gamzatốp - cũng như cha ông - là nhà thơ nhân dân Đaghextan. Ông là

https://thuviensach.vn

thành viên của Chính phủ, đại biểu Xô Viết tối cao Liên Xô, người được
Giải thưởng Lênin. Và thêm nữa, ông được mọi người yêu mến. Là người
được độc giả và thính giả yêu mến, Raxun Gamzatốp thường phát biểu, tiếp
xúc với một cử tọa rộng lớn và đa dạng. Ông là người được dân tộc mình,
được vùng núi Kapkazơ và tất cả đất nước Xô Viết yêu mến. Do đó khi
Raxun viết xong cuốn văn xuôi này cũng đã gây nên được một sự quan tâm
và hiếu kỳ to lớn. Qua những nhận xét đầu tiên người ta thấy rõ rằng cuốn
sách đã thành công...
  Chúng ta cần kể về điều đó, bởi vì độc giả tương lai nhất định cần biết
Raxun Gamzatốp, con người yêu đời vĩ đại đó, người biết mừng vui vì cuộc
sống, biết thưởng thức cuộc sống và chính bản thân mang cho cuộc sống
ánh sáng và niềm vui, con người ấy là ai vậy. Song kể về cuốn sách
“Đaghextan của tôi” khó khăn hơn là kể tóm tắt về tác giả của nó. Bởi vì
đây không phải tiểu thuyết, cũng không phải truyện vừa, đây không phải ký
sự cũng không phải tư liệu. Đây là tác phẩm văn xuôi vượt ra ngoài định
nghĩa và biến thể của loại hình văn học. Nó rất tự do và theo nghĩa ấy có thể
ví nó như con chim bay và từ trên cao thấy rõ như trong lòng bàn tay,
những núi non, khe vực thân thuộc, những làng mạc và phố phường, những
nhà cửa và chợ búa, những con chim ưng và những con dê, niềm vui và nỗi
lo lắng, quá khứ và, có lẽ, cả tương lai. Nhìn chung nó là cuốn sách tự
truyện chỉ có điều đó là tiểu sử nhiều cốt truyện, nhiều giọng nói: tiểu sử
của nhà thơ, tiểu sử làng bản thân thuộc và tiểu sử dân tộc. Cuốn tiểu sử tự
thuật nhiều thành phần này lại giàu chất thơ và rất chân thành. Nó đậm sắc
trữ tình, nó được sưởi ấm bởi sự hài hước nhẹ nhàng, nó được chiếu sáng
bởi sự láu lỉnh - cái láu lỉnh tinh nghịch dí dỏm - chẳng khác nào trong
chiếc tráp cổ kính không chỉ có một đáy mà trong mỗi đáy, lại còn chứa
những điều bí mật của nó. Raxun Gamzatốp biết sử dụng khéo léo ngôn
ngữ huyền diệu của dân gian giàu nhạc điệu và đầy màu sắc, đổng thời biết
hòa trộn bất ngờ các sắc điệu văn phong rồi nói lên bằng ngôn ngữ tươi mới
và phóng khoáng của người đương thời.
 

https://thuviensach.vn

Cốt lõi của cuốn sách vẫn là phương pháp văn học hết sức giản dị. Dường
như Raxun Gamzatốp xin ý kiến độc giả và viềt lời tựa cho cuốn sách tương
lai của mình. Ông suy nghĩ kỹ càng về cuốn sách ấy, thấy khoái cảm vì nó,
ông như quên đi những âm điệu khác nhau và những kiến giải cùng chiều,
ông nhớ lại, ông suy ngẫm, ông trò chuyện với độc giả, với những người
quen, với những người thân thuộc và người cùng làng. Ông cho chúng ta
biết một lượng thông tin thú vị nhất về Kapkazơ, về Thơ ca, về Cuộc sống,
về Con người, về Lịch sử. Tác phẩm được thêm vào nhiều truyện vừa mà
mỗi truyện ấy cũng có thể thành một tác phẩm riêng. Đây đó trong tác
phẩm ông tung ra nhiều câu tục ngữ, ngạn ngữ, ông kể những chuyện vui và
cả những chuyện buồn đã xẩy ra với chính tác giả, với bạn bè ông hoặc nó
còn được giữ lại từ lâu trong ký ức của nhân dân. Tác giả không sợ phải
ngắt mạch truyện của mình bằng một cốt truyện khác, ông như đi lạc đề
hoặc đùa vui, hoặc kể những chuyện hoàn toàn buồn - nói gọn lại, ông đã
đối xử với bạn đọc như với người đối thoại tự do, sinh động, nghiêm túc và
thông minh sắc sảo. Do đó ngay trong văn bản cuốn sách đôi khi không biết
vì sao đó có vẻ là lạ như thể không phải là văn viết: nó có nhiều kiểu chữ
khác, nhiều đoạn ngắt quãng, nhiều chỗ tách ra cứ như nó giữ lại trong bản
thân dấu vết của thứ khẩu ngữ lộn xộn. Chính sự phá vỡ đó của hình thức
nghệ thuật cuốn sách đã đảm bảo cho dung lượng hết sức lớn của nó. Cuốn
sách của Raxun Gamzatốp không chỉ là lời tự thú của tâm hồn nhà thơ, nó
còn là một cuốn bách khoa thật sự về cuộc sống của dân tộc Avar. Có lần
chính Gamzatốp đã viết về bản thân mình như thế này: “Cha tôi gọi tên tôi
là Raxun - mà theo tiếng Arập thì từ ấy có nghĩa là người đại diện. Hạnh
phúc thay cho nhà thơ nào được độc giả nói về ông ta như thế này: đó là
người đại diện của chúng tôi, người đại diện của nước chúng tôi, của nền
thơ ca chúng tôi. Ở đây tôi không thể nói rằng tôi xứng đáng với tên của
mình. Song bao giờ tôi cũng mong muốn được như thế. Tôi sống ở thủ đô
nước Cộng hòa tự trị Đaghextan, tại thành phố Makhátkala trên phố
Mácxim Gorki. Nhà 15. Khi các bạn tới vùng chúng tôi xin mời bạn ghé
chơi nhà tôi. Lời chúc mừng yêu thích của tôi là: chúc cho những người tốt

https://thuviensach.vn

sẽ gặp những điều tốt đẹp, mong cho kẻ xấu sẽ gặp những điều xấu xa. Dù
rằng điều đó thường xẩy ra ngược lại”.
 

https://thuviensach.vn

  Abutalíp nói:
  
Nếu anh bắn vào quá khứ bằng súng lục,
  thì tương lai sẽ bắn vào anh bằng đại bác.
  
Ai qua đường nếu chẳng ghé nhà tôi
  Thì mưa đá sấm rền sẽ đổ vào anh, sấm rền mưa đá!
  Nhưng nếu khách không vui vì lều tôi không rộng mở,
  Thì mưa đá sấm rền sẽ đổ vào tôi, mưa đá sấm rền!
  
Lời ghi trên cửa
  

https://thuviensach.vn

THẾ VÀO LỜI BẠT
 

VỀ LỜI BẠT NÓI CHUNG

  
Khi tỉnh dậy, chớ chồm ra khỏi giường như bị châm đốt.
  Trước tiên hãy ngẫm nghĩ
về những gì đã đến với anh trong mơ.
  

[1]
Tôi nghĩ rằng chính Đức Allah
trước khi kể lại với đám hầu cận của
mình một câu chuyện lý thú nào đấy, hay trước khi ban phát một lời giáo lý
nào đấy, thi thoạt tiên cũng châm thuốc hút, chậm rãi hít một hơi thật dài và
ngẫm nghĩ.
  Máy bay trước khi cất cánh, rồ máy rất lâu, sau đó người ta kéo nó ngang
qua sân bay để ra đường băng, tiếp đấy nó rồ máy ầm ĩ hơn, từ từ chạy và
chỉ sau khi làm xong những việc đó, nó mới bay lên không trung.
  Máy bay trực thăng không cần chạy một đoạn, nhưng nó cũng rồ máy rất
lâu, gầm rít, toàn thân rung lên một cách căng thẳng, trước khi rời khỏi mặt
đất.
  Chỉ có chim ưng trên núi từ vách đá lao thẳng vào bẩu trời xanh thẳm,
nhẹ nhàng lượn lên cao mãi, cao mãi cho đến khi biến thành cái chấm nhỏ
xíu dần mất hút trên nền trời.
  Mọi cuốn sách hay cần phải mở đầu như vậy, không cần viện đến lời rào
trước đón sau dài dòng, không cần đến lời nói đầu buồn tẻ. Bởi vì nếu có
con bò lớn chạy ngang qua mà anh không kịp túm lấy sừng giữ nó lại thì
anh sẽ không thể nắm đuôi mà giữ nó được nữa.
 
[2]
Một ca sĩ cầm lấy cây đàn panđur
. Tôi biết rằng ca sĩ có giọng khá
hay, vậy thì việc gì anh ta lại phải “bật bông” lâu thế, nhạt nhẽo thế trước
khi cất giọng hát? Cũng có thể nói như vậy về bản báo cáo đọc trước buổi
liên hoan văn nghệ, về bài nói chuyện trước vở kịch sắp mở màn, về những
lời giáo huấn tẻ ngắt mà bố vợ thết đãi chàng rể khi lẽ ra là nên mời ngay
vào bàn tiệc và rót rượu ra cốc.

https://thuviensach.vn

  Một lần, có mấy chàng hiệp sĩ khoe với nhau về thanh gươm của mình.
Họ nói rằng những thanh gươm ấy được làm bằng thứ thép tốt như thế nào,
những câu thơ tuyệt vời nào trích từ cuốn kinh Hồi giáo đã được khắc lên
gươm. Trong số những chàng hiệp sĩ đó có Khátgi - Murát, người tù trưởng
của Samin. Chàng nói:
  - Sao các người lại tranh cãi với nhau dưới bóng mát cây ngô đồng? Sáng
sớm mai sẽ diễn ra một trận chiến đấu, và lúc ấy chính lưỡi gươm của các
người sẽ chứng tỏ cái nào là tốt nhất.
  Nhưng tuy vậy, tôi nghĩ rằng, Đức Allah vẫn chậm rãi hút thuốc trước khi
bắt đầu câu chuyện kể của mình.
  Nhưng tuy vậy,
ở vùng núi chúng tôi, vẫn có phong tục là kỵ sĩ không
nhảy lên yên ngựa bên cạnh ngưỡng cửa của mình. Anh ta cần phải dắt
ngựa ra khỏi bản. Cần làm như vậy chắc là để một lần nữa suy nghĩ xem
anh đã để lại đây những gì và những gì sẽ đến với anh trên đường đi. Dù
công việc thúc bách đến đâu, anh vẫn tư lự, chậm rãi cầm dây cương dắt
ngựa qua bản để rồi sau đó, khẽ chạm chân vào bàn đạp, anh nhảy phắt lên
yên, cúi rạp mình xuống và nhòa dần trong đám bụi đường.
  Đấy, tôi cũng vậy, trước khi nhảy lên yên cuốn sách của tôi, tôi cũng
chậm chạp bước đi với vẻ đăm chiêu. Tôi cầm dây cương ngựa và đi bên
cạnh nó. Tôi đang nghĩ ngợi. Tôi không vội nói thành lời.
  Lời nói lúng búng không phải chỉ trong miệng người có tật nói lắp, mà
còn cả trong miệng người đang cố tìm một lời nào thích hợp nhất, cần thiết
nhất, sâu sắc nhất. Tôi không hy vọng làm ai ngạc nhiên về sự sâu sắc, uyên
thâm, nhưng tôi cũng không phải người nói lắp. Tôi đi tìm lời
nói cần thiết.
  Abutalíp nói: Lời bạt một cuốn sách chính là cái cọng rơm mà người đàn
bà miền núi mê tín ngậm ở răng khi vá áo choàng ấm cho chồng. Bởi vì nếu
lúc ấy không ngậm một cọng rơm thì tương truyền rằng chiếc áo choàng sẽ
biến thành tấm áo liệm.
 

https://thuviensach.vn

Abutalíp còn nói: Tôi giống như một người mò mẫm trong màn đêm tìm
cửa để vào, hoặc là giống người đã sờ thấy cửa, nhưng còn chưa biết là có
thể vào được không, có đáng vào hay không. Anh ta gõ cửa: Cốc - cốc, cốc
- cốc.
  - E hèm, trong nhà nghe đây này, nếu các người định luộc thịt thì đến giờ
dậy rồi!
  - E hèm, trong nhà nghe đây này, nếu các người định giã lúa mạch, thì cứ
ngủ cho khỏe nhé, không việc gì phải vội cả.
 
[3]
- E hèm, trong nhà nghe đây này, nếu các người định uống buza
, thì
đừng quên mời hàng xóm nghen!
  Cốc - cốc, cốc - cốc.

   - Này, thế thì tớ nên vào hay là các người không cần đến tớ?
  Con người cần hai năm để học nói và cần sáu mươi năm để học cách im
lặng.
  Tôi không phải hai tuổi và cũng không phải sáu mươi. Tôi đang ở giữa độ
đường. Tuy nhiên, có lẽ tôi gần điểm sau hơn, vì lời chưa nói tôi quý hơn tất
cả những lời nói rồi.
  Cuốn sách chưa viết tôi quý hơn tât cả những cuốn đã viết. Cuốn sách ấy
là quý nhất, thân thiết
nhất, khó khăn nhất.
  Cuốn sách mới là một cái động mà tôi chưa từng bước vào, nhưng cái
động đó đã mở ra trước mắt tôi, mời chào tôi bước vào khoảng sâu thẳm mờ
sương. Cuốn sách mới là con ngựa tôi chưa từng thắng yên cương, là con
dao găm tôi chưa từng rút ra khỏi bao.
  Người vùng núi nói rằng: “Không cần thì đừng rút dao ra. Nêu đã rút rồi
thì hãy đâm! Đâm một nhát thôi mà giết được cả kẻ thù lẫn ngựa”.
  Họ nói đúng lắm!

  Nhưng tuy vây, trước khi rút dao găm ra khỏi bao, anh cần phải biết chắc
xem nó có được mài nhọn không.

https://thuviensach.vn

  Cuốn sách của ta, đã bao năm nay ngươi sống trong lòng ta! Ngươi là
người đàn bà, người tình say đắm mà ta chỉ trông thấy từ xa, ta mơ tưởng
tới, mà không sao tới gần được.
  Đôi lúc tưởng rằng nàng đã đứng đâu đây gần ngay bên cạnh - chỉ cần
với tay ra là tới, nhưng ta rụt rè, bối rối, ta đỏ mặt và lùi xa.
  Nhưng bây giờ thì - chấm dứt. Ta mạnh dạn bước lại gần và cầm tay
nàng. Từ một chàng trai rụt rè yêu đương, ta biến thành một người đàn ông
táo bạo, từng trải. Tôi thắng yên cương vào ngựa, quất nó ba roi - mặc cho
nó lao lên.
  Nhưng tuy vậy, thoạt tiên tôi rắc thuốc lá trồng trong vườn nhà miền núi
lên miếng giấy nhỏ vuông vức, rồi từ từ cuốn lại thành điều thuôc. Nếu tôi
cuốn lại thật đều, thật mịn, thì khi hút sẽ thú vị biết bao!
  Cuốn sách của ta, trước khi ta bắt đầu viết, ta muồn kể rằng ngươi đã chín
dần trong ta thế nào, Ta đã tìm được tên đặt cho ngươi thế nào. Vì lẽ gì mà
ta viết. Và đâu là những đích tới trong cuộc đời ta.
  Tôi để khách xuống bếp, nơi đang pha những tảng thịt cừu và ở đây
không phải đang có mùi thịt nướng bốc lên, mà là mùi máu, mùi thịt, mùi
da cừu còn đang ấm nóng.
  Tôi dẫn bạn bè vào căn phòng làm việc thân thiết, nơi những bản thảo
của tôi đang để ở đấy, và tôi cho phép họ lục lọi.
  Mặc dầu bố tôi nói: Người lục lọi bản thảo của kẻ khác cũng giông như
người lục lọi túi áo kẻ khác.
  Bố tôi còn nói: Lời bạt gợi cho ta hình ảnh một người lưng rộng bè bè,
trên đầu lại đội thêm cái mũ to sù sù ngồi chắn trước ta trong rạp hát. Nếu
anh ta ngồi yên, không ngả sang phải, sang trái thì còn đỡ. Người ngồi
trước như thế sẽ đem lại cho tôi, một khán giả, nhiều điều rất bất tiện và
cuối cùng sẽ làm tôi bực tức.
  Rút trong sổ tay. Nhiều lần tôi có dịp phát biểu trong các buổi dạ hội thơ
ca ở Matxcơva hoặc ở các thành phố của nước Nga. Những người đến dự

https://thuviensach.vn

[4]
không biết tiếng Avar
. Thoạt tiên tôi tự kể đôi nét về mình bằng một thứ
tiếng Nga chưa được sõi lắm. Sau đó các bạn nhà thơ Nga đọc bản dịch
những bài thơ của tôi. Nhưng thường là trước khi bắt đầu, người ta yêu cầu
tôi đọc một bài thơ bằng tiếng mẹ đẻ: “Chúng tôi muốn được nghe nhạc
điệu của ngôn ngữ Avar, nhạc điệu của bài thơ”. Tôi cất giọng đọc, tôi đọc
chẳng khác gì tiếng “bật bông” trên cây đàn panđur trước khi ca sĩ hát.
  Lời bạt một cuốn sách cũng sẽ như thế chăng?

  Rút trong sổ tay. Khi tôi theo học đại học ở Matxcơva bố tôi gửi tiền cho
tôi để mua bành tô mùa đông. Nhưng kết quả là tiền tôi tiêu hết mà bành tô
thì không mua. Đến kỳ nghỉ đông, tôi về Đaghextan với bộ đồ đã mặc khi
rời đó đi Matxcơva dạo hè.
  Về đền nhà tôi bắt đầu phân bua với bố, bịa ra đủ thứ chuyện, chuyện sau
ngô nghê hơn chuyện trước. Khi thấy tôi đã hết phương biện bạch, bố tôi
mới ngắt lời:
   - Thôi không nói nữa, Raxun. Bô muốn hỏi con hai câu.

  - Bố hỏi đi.
  - Mua bành tô chưa?
  - Con chưa mua.
  - Tiền tiêu hết chưa?
  - Con tiêu hết rồi.
  - Thế đây, bây giờ thì rõ tất cả rồi - Việc gi con phải tuôn ra lắm lời vô
ích như thế, việc gì phải sáng tác ra cả một đoạn mào đầu dài dòng như vậy,
nếu thực chất của sự việc chỉ thể hiện trong đôi ba chữ?
  Bố tôi đã dạy tôi như thế.
  Tuy nhiên, đứa bé mới ra đời không thể biết nói ngay. Trước khi biết nói,
nó phải bập bẹ những tiếng gì không rõ. Và có khi nó khóc vì bị đau mà đến
mẹ đẻ cũng khó lòng biết được nó đau chỗ nào.
 

https://thuviensach.vn

Nhưng lẽ nào tâm hồn thi sĩ lại không giống tâm hồn trẻ thơ?

  Bố tôi nói: Khi người ta chờ đàn cừu đi ăn trên núi về thì thoạt tiên họ
thấy sừng con dê bao giờ cũng đi đằng trước, tiếp đó thấy cả con dê, và sau
nữa mới thấy đàn cừu.
  Khi người ta chờ đợi nghi lễ đám cưới hay đám tang bắt đầu thì thoạt tiên
họ nhìn thấy người cấp báo.
  Khi người ta chờ người cấp báo vào làng thì thoạt tiên họ nhìn thấy đám
bụi mù, sau đó là ngựa và cuối cùng là người ky sĩ ấy.
  Khi người ta chờ người thợ săn trở về thì thoạt tiên họ nhìn thấy con chó
của người thợ săn.
 

https://thuviensach.vn

CUỐN SÁCH NÀY ĐÃ RA ĐỜI THẾ NÀO VÀ NÓ ĐÃ
ĐƯỢC
VIẾT Ở ĐÂU
  
Cả những đứa trẻ cũng từng gặp những giấc mơ lớn.
  Lời ghi trên nôi
  
Vũ khí chỉ dùng đến một lần, cần phải mang theo suốt đời,
  Bài thơ mà anh sẽ ngâm nga suốt đời chỉ viết trong một lần.
  
Có một con chim mùa xuân bay lượn trên làng bản khi xuân sang. Nó
đang nghĩ xem nên nghỉ ngơi ở nơi đâu.Nó chợt nhìn thấy một mái nhà
bằng phẳng, rộng rãi, sạch sẽ. Trên mái nhà là một cái sân nhỏ bằng đá. Từ
khoảng không, con chim hạ thấp xuống và đậu trên sân nhỏ nghỉ ngơi.
Người đàn bà miền núi đã nhanh tay tóm được chú chim và mang nó vào
trong nhà. Nó nhận thấy mọi người trong nhà đều đối xử tốt với nó, và nó ở
lại luôn tại đấy. Nó tự kết tổ trên cái móng sắt đóng vào thanh dầm ngang
cũ kỹ bám đầy bồ hóng.
  Có phải cuốn sách của tôi cũng thế chăng?
  Đã bao lần, từ khoảng trời thơ ca của mình, tôi đã liếc nhìn xuống cánh
đồng văn xuôi, cố tìm một chỗ để ngồi lại, nghỉ ngơi...
  Không, ở đây tốt hơn hết có lẽ nên so sánh với một chiếc máy bay đang
cần hạ cánh xuống sân bay. Tôi đã lượn một vòng để từ từ hạ cánh. Nhưng
vì thời tiết xấu, sân bay không nhận đón máy bay tôi. Đang bay một vòng
rộng, tôi chuyển sang bay thẳng và lại bay tiếp xa hơn, mặt đất mong đợi
vẫn nằm nguyên phía dưới... Đã nhiều lần diễn ra như vậy.
  Và tôi nghĩ, thế có nghĩa là tôi không được số phận dành cho một điểm
tựa vững như bàn thạch. Thế có nghĩa là đôi chân tôi sẽ phải đi hoài không
nghỉ trên trái đất này, đôi mắt tôi sẽ phải ngắm nhìn không chán những
miền đất mới trên hành tinh này, và trái tim tôi - phải luôn luôn sinh ra
những bài ca mới.
 

https://thuviensach.vn

Giống như người thợ cày say sưa ngắm nhìn đám mây bay qua hay đàn
sếu dăng hàng mềm mại, rồi, dứt bó niềm say mê ây, lại cầm lấy tay cày mà
đẩy đi với vẻ cần mẫn hơn nữa, tôi cũng lại ngồi vào bàn, viết tiếp bản
trường ca bỏ dở giữa chừng.
Phải rồi, thơ ca của tôi, dù tôi có so sánh nó
với khoảng nào đi nữa, riêng đối với tôi nó vẫn là miếng đất cày đi xới lại,
là công việc nhọc nhằn của tôi. Tôi chưa từng viết văn xuôi.
  Rồi có lần tôi nhận được một phong bì dày. Trong phong bi là bức thư
của tổng biên tập một tờ tạp chí mà tôi rất kính trọng. Bản thân người tổng
biên tập đó tôi cũng kính trọng. Và vị tổng biên tập ấy cũng mở đầu bức thư
bằng câu: “Raxun kính mến”. Nóí chung là hai bên đều tôn trọng nhau sâu
sắc.
  Khi tôi mở bức thư ra đọc, nó đã làm tôi nhớ đến hình ảnh một tấm da
trâu mà người dân miền núi trái ra phơi khô trên mái nhà, Và khi tôi lật
những trang thư, chúng cũng kêu sột soạt không kém gì tấm da trâu đã khô,
người ta gấp tư lại để mang vào nhà. Chỉ có điều là không có mùi hăng
hăng, ngai ngái của tấm da thôi. Bức thư không có mùi vị gì.
  Nhân tiện cũng xin dẫn ra một đoạn trong bức thư của vị tổng biên tập
đó: “Tòa soạn chúng tôi quyết định sẽ đăng trong các số tới của tạp chí
những bài vở về những thành tựu, những việc làm tốt
đẹp và quang cảnh lao
động hàng ngày ở Đaghextan. Đây sẽ là câu chuyện về những người lao
động bình thường, về các chiến công và nguyện vọng của họ. Đây sẽ là câu
chuyện về ngày mai tươi sáng của miền núi quê anh, về những truyền thống
lâu đời ở đó, nhưng chủ yếu - là về ngày hôm nay rất đáng ghi nhớ của
miền quê ấy. Chúng tôi cho rằng một bài như thế tốt hơn hết là anh viết.
Thể loại tùy anh chọn: có thể là truyện ngắn, bài báo, bút ký hay một loạt
những phác thảo. Bài dài chừng 9 - 10 trang đánh máy. Thời hạn chừng 20
– 25
ngày. Chúng tôi rất hy vọng và xin cám ơn anh trước...”
  Thời xưa, khi gả chồng cho con, người ta không cần hỏi đến ý kiến cô gái
mà chỉ làm một cách đơn giản - nói theo ngôn ngữ bây giờ - là đặt cô ta
trước việc đã rồi. Họ nói rằng mọi chuyện đã xong xuôi. Nhưng thậm chí

https://thuviensach.vn

ngay từ thời ấy, ở miền núi chúng tôi không một ai dám tổ chức đám cưới
cho con trai mình khi cậu ta không đồng ý. Người ta nói rằng chỉ có một
người nào đó ở 1àng Ghiđátli đã từng hành động như vậy. Nhưng lẽ nào vị
tổng biên tập đáng kính của tôi lại là người làng Ghiđátli? Ồng ấy đã quyết
định tất cả thay tôi... Nhưng liệu tôi có quyết định kể về đất nước
Đaghextan của tôi qua chín trang giấy nhỏ trong vòng 20 ngày không?
  Tôi cố quên bức thư xúc phạm tới tôi ấy. Song ít lâu sau, điện thoại của
tôi bỗng réo lên gắt gao liên hồi, hệt như đó không phải là điện thoại, mà là
một con gà mái vừa đẻ trứng xong. Tất nhiên, đó là điện thoại gọi từ tòa
soạn tờ tạp chí nọ.
  - Chào anh Raxun! Anh nhận được thư chúng tôi rồi chứ?

  - Nhận được rồi.
  - Thế bài đâu?
  - Tôi... tôi... Nhiều việc quá... Chẳng có lúc nào rỗi.
  - Sao lại thế, anh Raxun? Không thế nói thế được. Tạp chí chúng tôi in
tới gần một triệu bản. Nó được phát hành cả
ở ngoài nước. Nếu quả thật là
anh bận, chúng tôi sẽ phái đến anh một người. Anh sẽ phác ra vài ý, vài chi
tiết, còn lại anh ta sẽ làm tất. Anh sẽ đọc lại, sửa qua rồi ký tên mình vào...
Điều chúng tôi cần nhất là có tên của anh.
  - Ai không biết quý trọng khách thì hãy để cho xương
của nó gãy hết đi!
Nếu ai gặp khách với vẻ mặt khó chịu hay với vầng trán nhăn nhó thì hãy
để cho trong nhà nó không có người già, - những người có thể khuyên bảo
lời hay việc tốt, hãy để cho trong nhà nó không có người trẻ - những người
sẽ nghe những lời khuyên bảo ấy! Chúng tôi đối xử với khách như vậy đấy.
Nhưng cầu trời, các anh đừng phái đến chỗ tôi người nào khéo tay mau
miệng. Tôi sẽ tự làm lấy được tất. cả tay quai nơi cái bình của tôi, tôi cũng
tự gắn vào. Nếu tôi bị ngứa lưng thì không ai có thể gãi chỗ ngứa ấy tốt hơn
tôi.
  Cuộc thương lượng giữa chúng tôi đến đây là chấm dứt. Thế là xong!

https://thuviensach.vn

  Tôi xin nghỉ phép một tháng và trở về làng quê Xađa.
  Ôi Xađa! Bảy mươi nếp nhà ấm cúng. Bảy mươi làn khói xanh tỏa lên
bầu trời trong sáng của miền núi cao. Những ngôi nhà màu trắng trên mặt
đất đen. Phía trước làng, phía trước những ngôi nhà màu trắng là những
cánh đồng xanh bằng phẳng. Đằng sau làng, những vách đá dựng đứng.
Những tảng đá màu xám nhấp nhô dựng trên làng chúng tôi hệt như những
đứa trẻ tụ tập trên mái nhà bằng để nhìn xuống đám cưới đang diễn ra dưới
sân. Đi tới làng Xađa, tôi nhớ lại bức thư mà bố tôi đã gửi về nhà khi lần
đầu tiên nhìn thấy Matxcơva. Khó mà đoán được, chỗ nào bố nói đùa, chỗ
nào bố nói thật. Ông ngạc nhiên về Matxcơva:
  “Hình như ở đây, ở Matxcơva, người ta không đốt lửa trong bếp lò để nấu
[5]
ăn, vì bố không nhìn thấy người phụ nữ nào đóng bánh phân khô

trên
tường nhà mình, không
nhìn thấy từ các mái nhà khói đùn lên trông giống
như chiếc mũ lông to tướng của Abutalíp. Bố cũng không nhìn thấy những
bánh xe lăn để ép phẳng những mái nhà kết bằng rạ. Bố không nhìn thấy
người dân Matxcơva phơi cỏ khô trên mái nhà. Nhưng nếu họ không phơi
khô cỏ thì sẽ lấy gì để cho bò ăn? Bố không nhìn thấy một phụ nữ nào lê
bước đi với bó củi khô, hay bó cỏ trên vai. Không một lần nào bố nghe thấy
tiếng kèn zuma hay tiếng trống. Có thể nghĩ rằng thanh niên ở đây không
lấy vợ và không tổ chức đám cưới. Dù bố có đi khắp các ngả đường của
thành phố lạ lùng này thì bố cũng không hề thấy một con cừu nào. Thử hỏi
người dân Matxcơva sẽ ngả thịt con gì nếu khách bước qua ngưỡng cửa nhà
mình? Khi có bạn bè thân đến chơi nêu không mổ cừu thì lấy gì mà thết
đãi? Không, bố chẳng thèm muốn một cuộc sống như thế. bố muốn sống
[6]
trong làng Xađa của mình, nơi mà bố có thể ăn món khinkal

tùy thích,
sau khi nói với mẹ cho thêm tỏi vào đó...”
  Bố tôi còn tìm thấy nhiều “nhược điểm” khác ở Matxcơva khi so sánh nó
với làng quê hương. Tất nhiên là ông đã đùa khi ngạc nhiên rằng ở
Matxcơva người ta không đắp phân khô lên tường nhà, nhưng ông đã không
đùa khi ông dành tình yêu lớn hơn cho cái làng nhỏ của ông chứ không phải
https://thuviensach.vn

cho thành phố vĩ đại kia. Ông yêu làng Xađa của mình và không bao giờ đổi
nó để lấy bất cứ một thủ đô nào trên trái đất này.
  Làng Xađa thân yêu của tôi! Đây, tôi đã trở về đây từ thế giới rộng lớn
mà ở đó bố tôi đã nhận thấy bao nhiêu là “nhược điểm”. Tôi đã đi khắp thế
giới ấy, và đã nhìn thấy bao nhiêu kỳ thú. Đôi mắt tôi hoa lên trước bao
nhiêu cảnh đẹp phong phú, không biết dừng lại ngắm cảnh nào. Vừa nhìn
một ngôi đền đẹp đẽ, đôi mắt tôi đã vội lướt sang một ngôi đền khác cũng
đẹp như vậy; vừa thấy một gương mặt đẹp thì trước mắt đã hiện ra một
gương mặt khác đẹp hơn; tôi biết rằng dù hôm nay tôi nhìn thấy những cái
đẹp đến đâu, ngày mai tôi vẫn sẽ nhìn thấy những cái đẹp hơn... Như ta thấy
đây, thế giới này không bao giờ có tận cùng.
  Hãy tha lỗi cho tôi, hỡi những ngôi chùa Ấn Độ, những kim tự tháp Ai
Cập, những ngôi đền cổ Italia; hãy tha lỗi cho tôi những xa lộ nước Mỹ,
những đại lộ Pari, những công viên nước Anh, những ngọn núi Thụy Sỹ.
Hãy tha lỗi cho tôi, những người phụ nữ Ba Lan, Nhật Bản, Rôm - tôi ngắm
nhìn các bạn, nhưng trái tim tôi bình thản đập, và nếu nhịp đập của nó có
nhanh hơn một chút, cũng không đến nỗi làm miệng tôi khô đắng và đầu óc
quay cuồng.
  Vì đâu mà bây giờ, khi tôi lại nhìn thấy bảy mươi nếp nhà nép mình bên
vách đá này, trái tim tôi bỗng đập liên hồi, làm tôi đau đau nơi lồng ngực,
mắt tôi nhòa đi và đầu óc quay cuồng như tôi đang bị ốm hay say rượu?
  Chẳng lẽ cái làng Đaghextan nhỏ bé lại đẹp hơn Vơnizơ, Cairô hay
Canquytta?
  Chẳng lẽ người phụ nữ Avar chậm chạp bước đi trên con đường mòn nhỏ
với bó củi trên vai đẹp hơn người đàn bà xứ Xcanđinavơ cao lớn, tóc màu
hạt dẻ?
  Ôi, Xađa! Ta bước đi trên những cánh đồng của ngươi, và sương lạnh ban
mai đã làm đôi chân ta hết mỏi.
Tôi không lấy nước dưới lòng suối trong
khe núi, chỉ lấy nước tận đầu nguồn rửa mặt. Người ta nói rằng nếu muốn
uống, hãy uống nước nguồn. Người ta cũng nói rằng, - điều này tôi nghe bố

https://thuviensach.vn

tôi nói, - người đàn ông chỉ có thể quỳ trong hai trường hợp: để uống nước
nguồn và để hái hoa, Xađa, chính ngươi là nguồn nước của ta. Tôi quỳ
xuống, ghé môi và say sưa uống nguồn nước Xađa.
  Tôi nhìn thấy hòn đá - và một bóng hình trong suốt in lên đó. Đây chính
là tôi ba mươi năm về trước. Tôi ngồi trên tảng đá và chăn cừu. Trên đầu
tôi, một cái mũ nhầu nát, tay tôi cầm một chiếc gậy dài, chân lấm đất.
  Tôi nhìn thấy con đường mòn nhỏ và một bóng hình trong suốt in lên đó.
Đây cũng là tôi ba mươi năm về trước. Tôi có việc sang làng bên cạnh.
Chắc là bố tôi đã sai tôi đi.
  Trên mỗi bước đi, tôi gặp lại mình, gặp lại thời thơ ấu của tôi, gặp lại
những mùa xuân, những cơn mưa, những bông hoa và những chiếc lá rụng
mùa thu của tôi.
  Tôi cởi quần áo và ngâm mình dưới dòng thác trắng xóa. Dòng nước
nhảy nhót từ vách đá này sang vách đá khác, tung bọt trắng rồi tụ lại thành
dòng, và cuối cùng thì đập vào vai, vào tay, vào đầu tôi.
  Vòi tắm hoa sen ở khách sạn Pari “Hoàng cung” so với những thác nước
mát lạnh này của tôi chỉ là một đồ chơi thảm hại bằng chất dẻo.
  Giữa những tảng đá ấm áp, dòng nước chảy từ nhánh sông trên núi, ầm
dần lên. Bồn tắm màu xanh nhạt ở khách sạn Luân - đôn “Mêtơrôpôn” - chi
là một cái đĩa nhỏ so với những bồn tắm giữa khe núi của tôi.
  Tôi thích đi bộ giữa lòng những thành phố lớn, Tuy vậy chỉ sau dăm sáu
lần đi chơi lâu lâu, tôi đã bắt đầu cảm thấy thành phố trở nên quen thuộc và
ý muốn đi chơi mãi trong thành phố dần tiêu tan.
  Nhưng tôi đã hàng nghìn lần đi trên các ngõ. ngách làng tôi, thế mà tôi
không hề thấy chán, tôi vẫn còn muốn đi nữa, đi mãi không thôi.
  Lẩn trở về này, tôi đến thăm từng ngôi nhà. Trong những ngôi nhà, bếp lò
còn rực than hồng hay chỉ còn tro tàn nguội lạnh, tôi đã cúi đầu chào, mái
đầu cũng đã lốm đốm trắng màu tro.
 

https://thuviensach.vn

Tôi đứng bên cạnh những chiếc nôi, trong đó các chàng trai, cô gái miền
núi tương lai đang quẫy đạp, hay trong đó chỉ còn hơi ấm - đứa bé đã mang
đi, hay trong đó chiếc chăn, gối nhỏ đã lạnh ngắt.
  Bên mỗi chiếc nôi, tôi đều có cám giác dường như tôi đang nằm trong đó,
dường như tất cả tương lai tôi còn ở phía trước: cả những con đường mòn
trên núi và những con đường rộng rãi ở nước Nga, cả những xa lộ, những
sân bay ở các nước xa xôi.
  Tôi bế những đứa trẻ, khe khẽ hát bài hát ru, và bọn trẻ yên lành thiếp
dần trong tiềng hát vụng về của tôi.
  Tôi đã ra thăm nghĩa địa làng Xađa, nơi những nấm mộ cũ cỏ dại mọc
đầy nằm bên những nấm mộ mới còn thơm mùi đất.
  Tôi ngồi im lặng trong những ngôi nhà đang có đám tang, tôi vui vẻ nhảy
múa trong các đám cưới. Tôi đã nghe nhiều lời, nhiều câu chuyện trước đây
chưa từng nghe. Nhiều điều tôi đã biết và đã quên, tôi lại nhớ, lại trở về từ
đáy sâu ký ức...
  Tôi nhìn thấy cái mới, nghe lại, nhớ lại những điều xưa cũ, và ý nghĩ của
tôi giống như những sợi chỉ
nhiều màu quấn quanh một ống suốt lớn. Tôi đã
tự hình dung tấm thảm sặc sỡ có thể dệt lên từ những sợi ấy.
  
Mới hôm qua còn trèo cây bắt chim
 
Kéo bè bạn lên chơi từng mỏm đá

 

Tình yêu đến, mắt trong xanh, kỳ lạ

 

Và bỗng dưng tôi khôn lớn, trưởng thảnh.

  

Nhưng nếu hôm qua, tôi đã tự coi mình

 

Chín chắn, khôn ngoan, chưa già - đầu đã bạc...

 

Tình yêu đến, chỉ mỉm cười đơn giản

 

Thì trước tình yêu, tôi lại hóa trẻ thơ.

  

https://thuviensach.vn

Tôi còn một thiên trường ca về tình yêu chưa viết xong. Chàng và Nàng.
Chàng - chính là tôi. Nhưng nhân vật chính - là tình yêu của tôi. Cần phải
viết nốt! Nhung tôi có cảm giác dường như vừa nhận được một bức điện
đầy lo âu, và tôi phải gác mọi việc lại để vội vã ra sân bay.
  Hay có khi thế này, sớm tinh mơ, người đàn bà vùng núi nhóm lửa lên.
Chị ta sửa soạn hâm đồ ăn còn lại từ hôm q...